GNU Felsefesi ve Linux İşletim Sistemi
v.0.2, 28.12.2003, ÇanakkaleÖzet:
Gün geçtikçe kalabalıklaşan bir topluluğa yön veren GNU Felsefesini
ve Özgür Yazılım Akımı'nı duymadı iseniz bu yazıya bir göz gezdirmenizde
fayda var; bu yazıda GNU ve Linux'un ne olduğu anlatılmaya çalışılmıştır.
Bu yazıyı okumak ve bahsedilen düşünceleri özümseyebilmek için bilgisayar
konusunda uzman olmanız kesinlikle gerekmemektedir fakat, başlamadan
önce, kavramların aynı anlamlarını kullandığımızdan emin olmak için
aşağıdaki bazı bilgisayar terimlerin tanımlarını yapmak yerinde bir
hatırlatma olacaktır:
Donanım (Hardware): Bir bilgisayarın veya başka bir benzer sistemin fiziksel, dokunulabilir,
gerçek parçaları (ses kartınız, işlemciniz, disk sürücüleriniz, monitörünüz,
yazıcınız gibi).
Yazılım (Software): Donanımlar üzerinde elektronik olarak saklanabilen bilgisayar programları
ya da verilerin tümüne verilen isim (işletim sisteminiz, mp3 dosyalarınız,
mp3 çalıcı programınız, metin belgeleriniz gibi).
Kaynak Kod (Source Code): Bir programın, herhangi bir programlama dili ile yazılmış, insana
yakın orjinal formu. Programlar, kaynak kodların çeşitli derleyicilerden
geçirilerek bilgisayarın anlayabileceği bir forma dönüştürülmüş halleridir.
Örneğin mp3 çalıcı programınızı bilgisayarınızda çalıştırabilirsiniz
fakat onun nasıl çalıştığını anlayabilmeniz için kaynak koduna bakmanız
gerekir. En ilkel hali ile kaynak kod için, ait olduğu programın bilgisayara
ne yaptırdığını ve nasıl çalıştığını tam olarak anlayabilmemizi sağlayan
yazılı halidir diyebiliriz.
Bu çok kısa ve genel bilgilendirmenin ardından, "Bilim ancak
kollektif olarak gelişir ve bilgi paylaşılmalıdır" diyen
Richard M. Stallman'ın öncülüğünü gerçekleştirdiği GNU'nun
ne anlama geldiğini açıklayarak başlayalım ve Stallman'ın söylediği
ve kimsenin hayır diyemeyeceği bu söz ile 1984 yılında başlayan GNU
hareketinin arasında nasıl bir bağ olduğundan bahsedelim.
GNU'nun açılımı, 'GNU is Not Unix'tir.
Yani GNU, 'GNU, Unix değildir' anlamına gelmekte olan özyinelemeli
(rekürsif) bir kelimedir. Richard M. Stallman, 1970'li yıllarda MIT
(Massachusetts Institute of Technology)'nin Yapay Zeka laboratuvarlarında
serbest yazılımı bir yaşam şekli olarak benimsemiş bir grupla beraber
1980'li yılların başına kadar yazılım geliştirici olarak çalışmıştır.
Bu grup ile olan birlikteliğinin sona erişinin ardından kendisini
o dönemlerde ivme kazanan bazı akımlardan dolayı benimsenmeye başlanılmış
yeni bir sosyal sistem içerisinde bulmuştur, Stallman bir röportajında1 o günleri şu şekilde nitelendirmekte: "Kendimi özgür olmayan
(kaynak kodu kapalı olan) yazılımların hakim olduğu ve kullanıcıların
yardımsız bırakıldığı, parçalanmış ve birlikte çalışmanın korsanlık
olarak nitelendirildiği çirkin bir sosyal sistemin içinde buldum.
Bu tür bir yaşantıyı reddettim. Ancak işimi özgürlüğe ve birlikte
çalışmaya adadığım zaman yaptıklarımdan gurur duyabileceğime karar
verdim." Ve 1984 yılında tamamen özgür yazılımların meydana
getirdiği bir işletim sistemi ve işletim sisteminin araçlarının geliştirilmesi
çalışması böylece başlamış oldu, işte bu çalışmanın adı GNU idi. Yazılan
özgür yazılımların bir şemsiye altında toplanması için 1985 yılında
yine Stallman tarafından FSF (Free Software Foundation) kuruldu ve
GNU yazılımları korumak üzere GPL (General Public Licence) adı verilen
yazılım lisansı duyuruldu. GPL lisansı ile lisanslanan özgür yazılımların
amaçları özgürlüklerini korumaktan başka bir şey değildir.
Özgür yazılımlar hakkında sık rastlanan bir yanlış anlama, özgür yazılımların
ücretsiz olduğudur; genellikle böyle olmakla beraber, özgür yazılımlar
ücretli olabilirler, fakat kaynak kodları ücretlendirmelerinden bağımsız
olarak açıktır. Bir yazılımın, 'özgür yazılım' olarak değerlendirilebilmesi
için yazılımın kullanıcısına neleri sağlaması gerekir?
-
Yazılımı kullanan kişi onu her türlü amaç için çalıştırmakta özgürdür.
Özgür yazılımlar kullanıcıları kısıtlamazlar.
- Yazılımı kullanan kişi yazılımın nasıl çalıştığını incelemekte ve
kendi özel ihtiyaçlarına daha iyi cevap verebilmesi için yazılım üzerinde
değişiklik yapmakta özgürdür. Kendisi yeterli bilgiye sahip değilse
bunu bir başkasına da yaptırabilir.
- Yazılımı kullanan kişi elindeki yazılımı dağıtmakta ve toplum ile
paylaşmakta özgürdür.
- Yazılımı kullanan kişi yazılımı geliştirmekte ve geliştirdiği yeni
halini toplum ile paylaşmakta özgürdür.
GPL'nin bu hükümlerine bakıldığında 'yazılımı yazan' kişi ile 'yazılımı
kullanan' kişi sanki birbirine karıştırılmış gibi görünüyor. İnsanın,
-özellikle günümüz koşullarında- bir yazılımı kullanan kişinin, kullandığı
yazılım üzerinde, yazılımı üreten kişi kadar hakka sahip olmasını
kabul etmekte güçlük çekmesi çok doğal... Özgür yazılım akımı ile
beraber, GPL şemsiyesi altında geliştirilen bir yazılım özel bir çaba
sarfetmeye gerek bırakmadan, başlangıcından sonuna değin toplumun
ve bilimin yararına geliştirilmiş olur. Çünkü bu lisans ve yaklaşım
sayesinde,
-
Yazılım geliştiricileri tekerleği yeniden keşfetmekle vakit harcamaz,
daha önceden üretilmiş olan araçları yazılımlarına ekleyerek bunlar
üzerine yeni şeyler inşa edebilir.
- Aynı işi yapan yazılımların en iyi yönleri alınarak kullanıcılara
optimum çalışan, kaliteli yazılımlar hızla sunulabilir. Kullanıcılar
var olan yazılımlar arasından istediğini deneyerek kendi ihtiyacını
rahatça seçebilir.
- Kullanıcılar özgür yazılımlara çok makul fiyatlar ile ya da -çoğunlukla-
0 maliyetle sahip olabilir, dolayısı ile yazılım ücretlerine ayırdıkları
kaynaklarını donanıma ya da diğer ihtiyaçlarına ayırabilir, yaşam
ve çalışma standartlarını yükseltebilirler.
- Yazılımın kaynak koduna da sahip olduklarından dolayı kullanıcılar
kritik yazılımların nasıl çalıştığını anlamak için kaynak kodlarına
bakabilir, isteklerine göre özelleştirebilir ve kaynak tasarrufu sağlayabilir.
Elbette kullanıcılar yazılım üretimi konusunda bilgili olmak zorunda
değildir, ne bir programcı kiralamak kullanıcı için, ne de var olan
bir yazılım üzerinde değişiklik yapmak bir programcı için zordur.
Bütün bunlar göz önünde bulundurulduğunda, özgür yazılım akımı bilişim
dünyasının acımasız çarkları arasında açan bir çiçek gibidir. GPL'nin
zekice düşünülmüş hükümleri sayesinde bu akımın önü kendi menfaatlerinden
dolayı kapalı kaynak kodu savunan, küçük bir kitleyi doyuran egoist
yazılım devleri tarafından bir türlü kesilememektedir ve Free Software
Foundation'un kurulduğu 1985 yılından bu yana internet teknolojisinin
de hızla yayılması ile bu akım bütün ülkelere sıçramış durumdadır.
Açık kaynak kodlu özgür yazılımlar yukarda bahsedilen özellikleri
ile şu avantajları da beraberinde getirmektedir:
-
Güvenilirlik: Açık kaynak kodlu yazılımların belki de en büyük artısı
olan güvenilir oluşları, kimi çevreler tarafından doğru olmayan bir
mantıkla bir dezavantaj gibi gösterilmeye çalışılmakta ve topluma
'Açık kaynak kodlu bir yazılımın tam olarak nasıl çalıştığı kaynak
koduna bakılarak bilinebildiği için yazılımın barındırdığı güvenlik
problemleri saldırganlar tarafından kolaylıkla tespit edilip kullanılabilmektedir'
gibi bir düşünce yerleştirilmeye çalışılmaktadır. Fakat açık kaynak
kodlu bir yazılım, doğası gereği geliştirilmesi sürecinden kullanımı
zamanına değin onbinlerce göz tarafından denetlenmektedir. Var olması
muhtemel bir güvenlik problemi ya da kötü niyetli bir programcı tarafından
bilinçli olarak yerleştirilebilecek bir kod parçası yazılım sizin
elinize ulaşmadan tespit edilmekte ve hızla düzeltilmekte ya da size
ulaşması engellenmektedir. Ayrıca kimse, binlerce insanın kollektif
bir şekilde geliştirdiği bir yazılımın güvenilmez olduğunu idda ederken,
sınırlı sayıda kişinin geliştirdiği ve kaynak kodunu kapattığı bir
yazılımın güvenilirliğini kimin ve nasıl garanti edeceği sorusuna
yanıt veremez.
- Sağlamlık: Yine açık kaynak kodlu yazılımların doğal geliştirme süreci
içerisinde çok sayıda insan tarafından denenmeleri ve kaynak kodlarının
gözden geçirilmesi sonucunca ortaya yüksek kalitede, stabil ve kuvvetli
yazılımlar çıkmaktadır.
- Esneklik: Kaynak kodu açık bir yazılım hızla ve kolaylıkla yeni bir
sistem üzerinde çalışacak şekilde yeniden yapılandırılabilmekte, bir
kısmı çıkarılarak kapsamı daraltılabilmekte ya da eklenen yeni fonksiyonlarla
kapsamı genişletilebilmektedir.
- Uygulama Desteği: Çok geniş bir yelpazede ve çeşitlilikteki bir çok
açık kaynak kodlu özgür yazılım her gün duyurulmaktadır. Herhangi
bir konudaki ihtiyaç açık kaynak kodlu yazılımlarla hızlı ve kaliteli
bir şekilde çözüme kavuşturulabilmektedir.
Belki de hepsininden önemlisi, bahsedilen yazılım sizin kendi
malınız olmaktadır. Yukarıda da bahsedilen GPL lisansı uyarınca üretilmiş
bir yazılım üzerinde, onu hazırlayan kişi kadar hakka sahip olmanız
inanılması güç bir şeydir. İnsanların bu durum karşısında şu şekilde
bir değerlendirme yapması çok sık rastlanan bir durumdur: 'Bir yazılımın
kaynak kodunun açık ya da kapalı olması, özgür olması ya da olmaması
benim için neyi değiştirir?'
Aslında çok şeyi değiştirmektedir.
Bu şekilde düşünen kişilerin bir kısmı, bilgisayarlarında lisans bedelleri
ödenmemiş, kopya yazlımlar kullanmaktadırlar, dolayısı ile ellerindeki
yazılımların yasal kısıtlamaları ve hükümlerinden dolayı hırsız durumuna
düşmekte ve yasaları çiğnemektedirler; sırf ihtiyaçlarını karşılamak
istedikleri için hayatları boyunca yapmayı akıllarından bile geçirmeyecekleri
suçlarlı işlemiş sayılmaktadırlar.
Bir kısmı da bilgisayarlarında kullandıkları yazılımların lisans bedellerini
ödemekte, fakat kullandıkları yazılımın lisans hükümleri uyarınca
lisans bedeli ödenmiş yazılımlarının bir kopyasını çok yakın arkadaşları
dahi istese ona 'hayır' demek durumunda kalmaktadırlar. Demedikleri
taktirde de arkadaşlarını ilk kısımdaki insanlar genellemesine itmektedirler.
Yani lisans bedelini ödedikleri taktirde dahi bir yazılıma sahip olamamakta,
yazılımı özgürce kullanamamakta, özgür olamamaktadırlar. İşte bu durum,
Richard M. Stallman'ın "bu yaşam şeklini reddettim"
dediği yaşam şeklidir.
Peki bunca koşuşturma arasında Linux'un yeri nerededir? (Linux,
linuks şeklinde telaffuz edilir2)
Linux, Linus Torvalds adında Finlandiya'lı bir bilgisyar mühendisinin
1991 yılında Helsinki Üniversitesi'nde bir öğrenci iken kişisel bilgisayarında
kullanmak üzere geliştirmeye başladığı bir işletim sistemi çekirdeğidir
(işletim sisteminin çekirdeği, işletim sisteminin beyni diye tabir
edebileceğimiz kısmıdır). İnternet'te yaptığı duyuru sonucunda tüm
dünyadan bir çok programcının da desteği ile hızla gelişmiş ve halen
aynı destek ile gelişmekte olan açık kaynak kodlu, özgür bir yazılımdır.
Hızlı bir sürecin sonunda Linus'un geliştirdiği çekirdek, GNU hareketinin
bir meyvesi ve aynı zamanda taşıyıcısı haline gelmiştir. GNU için
yazılmış özgür yazılımlar çok kısa süre içerisinde Linux çekirdeği
ile uyumlu çalışabilecek hale getirilmiş ve ortaya güçlü, esnek ve
açık kaynak kodlu bir işletim sistemi çıkmıştır. GNU/Linux olarak
anılması gereken işletim sistemi zaman içerisinde telaffuz kolaylıklarından
ötürü Linux olarak anılmaya başlanmıştır.
Şu anda GNU yazılımlarını ve diğer özgür yazılımları bir araya getiren
ve tüm bunları bir Linux çekirdeği ile beraber toplu, derlenmiş ve
kurulumu çok kolay bir işletim sistemi olarak piyasaya süren irili
ufaklı bir çok çalışma mevcuttur. Fedora, Debian, SuSe, Mandrake,
Slackware bunlardan çok bilinen bir kaçıdır. Her biri, normal bir
bilgisyar kullanıcısının biraz dikkat ederek bilgisayarına kurabileceği
ve neredeyse hiç yabancılık çekmeden kullanabileceği kadar rahat bir
kurulum arayüzüne sahip bir şekilde dağıtılmaktadır. Eğer dağıtımlar
hakkında daha fazla bilgi almak istiyorsanız3 adresini ziyaret edebilirsiniz. Bu dağıtımlar üniversitelerin Bilgi
İşlem Dairesi başkanlıklarından, bilgisayar mühendislikleri bölümlerinden
ya da sadece dağıtım işini üstlenmiş internet sitelerinden çok cüzzi
miktarlar karşılığında temin edilebilmektedirler.
Türkiye'de de dünyanın her yerinde olduğu gibi Linux ile tanışmak
isteyen ve yukarda vaad edilen şekilde bir bilgisayar yaşantısına
adım atmak isteyen kişileri bir araya getirmek ve desteklemek vazifesini
üstlenmiş ciddi ve özverili organizasyonlar mevcuttur. LKD (Linux
Kullanıcıları Derneği), tüm Linux camiasının buluşma noktası olmayı
hedefleyen ve bütün özgür yazılım hareketlerine kucak açmış bir dernektir.
Her yıl düzenlenen ve 4 gün süren Linux Şenlikleri ile 3-4 paralel
salonda yapılan seminer oturumları ile insanlar Linux ile ilgili çeşitli
konularda bilgilendirilmekte, hiç bilmeyenlerden profesyonel bilgisayar
kullanıcılarına kadar herkezin faydalanabileceği etkinliklere Türkiye'nin
dört yanından konuşmacılar ve izleyiciler katılmaktadır. E-posta listelerinde
özgür yazılım ve linux konusunda yardım almak isteyen kişilere yardım
edilmekte, düzenli ve gezici seminerler ile kitleler ücretsiz bilgilendirilmektedir.
Türkçeleştirme, yeni özgür yazılımların geliştirilmesi gibi çalışmalara
destek verilmektedir.
Şu anda nerede ise tüm üniversite bilgi işlem merkezlerinin yanı sıra,
NASA, IBM, HP, Boeing, HSBC, CityBank, SonyEricsson, Nokia, Siemens,
Samsung, General Motors, Hyundai, Oracle, EToys gibi çok büyük kuruluşlar
Linux kullanmakta ve bir şekilde özgür yazılımlara destek olmaktadırlar.
Peki, şu anda nasıl linux sahibi olabilir ve onu kullanmaya başlayabilirsiniz?
Bu sorunun yanıtı da çok basittir:
-
En yakın üniversitenin bilgi işlem dairesine 3 adet boş CD ile gidip
size tavsiye ettikleri bir Linux dağıtımını çekmelerini rica edin.
- http://liste.linux.org.tr/mailman/listinfo adresindeki e-posta
listelerinden linux listesine üye olun ve 'ben linux kullanmak istiyorum,
bana yardim edin' diyin.
Eğer çaba sarf etmeyi göze almışsanız sonrasının nasıl geldiğine siz
de şaşıracaksınız.
Bütün bunlar sanki bir pazarlama şirketinin serzenişleri gibi görünmekte,
insanın aklına 'Peki bunca insan neden bu fikrin peşinden koşturuyor?
Bu kişilerin menfaati nedir?' soruları takılmaktadır.
Siz kabul etmesenizde, özgür yazılımlar ve Linux sizin kullanmanız
için hiç bir karşılık beklemeden size sunulmuş birer hediyedir. Sizin
malınızdırlar, ve ona sahip çıkmak ya da çıkmamak özgürlüğü de diğer
tüm özgürlükleriniz gibi sizin elinizdedir. Bu akım ve bu akımın ürettikleri,
toplumların refah seviyesini yükseltmek için çalışan bilime ve gelecek
nesillere bir mirastır.
Richard M. Stallman'ın söylediği gibi, 'Özgür yazılım kullanmayı hak
ediyorsunuz'.
Linkler:
http://www.lkd.org.tr Türkiye Linux Kullanıcıları Derneği.
http://www.linux.org.tr Özgür yazılım kullanıcılarının buluşma
noktası.
http://www.uludag.org.tr Ulusal Dağıtım Projesi
http://www.belgeler.org/ Linux ve özgür yazılımlar hakkında
derlenmiş bir çok Türkçe belge.
http://www.gnu.org GNU resmi web sitesi.
- 1
- Bahsi geçen röpotaj, 2000 yılı Aralık ayında Umut Gökbayrak tarafından
gerçekleştirilmiştir. Ropörtajın tamamı, http://www.umutgokbayrak.com/showdoc.php?docid=12
adresinde yer almaktadır.
- 2
- http://www.paul.sladen.org/pronunciation/torvalds-says-linux.wav
- 3
- http://cekirdek.uludag.org.tr/~meren/belgeler/dagitim_belgesi/dagitim_belgesi_single_html/
|